Scenariusz pożarowy wszystko, co powinieneś wiedzieć

Polskie prawo nakłada obowiązek opracowania scenariusza pożarowego dopasowanego do danego obiektu. Scenariusz pożarowy jest jednym z elementów projektu budowlanego, niezbędnym do realizacji procesu budowlanego.

W niniejszym artykule przyglądamy się scenariuszowi pożarowemu z kilku perspektyw — od wymagań prawnych, przez opis rzeczoznawcy i tabelę sterowań projektanta, po matrycę sterowań automatyka pożarowego i instrukcję bezpieczeństwa pożarowego użytkownika obiektu. Na każdym z tych etapów scenariusz pożarowy przybiera inną formę i poziom szczegółowości, a dopiero razem wszystkie te perspektywy tworzą spójną całość.

Wymagania prawne

Rozporządzenie Ministra Rozwoju z dnia 11 września 2020 r. w sprawie szczegółowego zakresu i formy projektu budowlanego dzieli projekt budowlany na cztery zasadnicze części:

• projekt zagospodarowania działki lub terenu (PZT),
• projekt architektoniczno-budowlany (PAB),
• projekt techniczny (PT),
• załączniki (opinie, uzgodnienia, pozwolenia, oświadczenie o możliwości połączenia działki z drogą, informacje dotyczące bezpieczeństwa i ochrony zdrowia).

Do uzyskania pozwolenia na budowę potrzebny jest projekt zagospodarowania działki lub terenu (PZT) oraz projekt architektoniczno-budowlany (PAB). Projekt techniczny (PT) nie jest składany do organu wydającego pozwolenie — składany jest później do nadzoru budowlanego wraz z dokumentami do zgłoszenia do użytkowania.

Na potrzeby realizacji obiektu powstaje projekt wykonawczy (PW). Jest to oddzielny projekt przygotowywany jako rozwinięcie i uszczegółowienie projektu budowlanego. Na jego podstawie wykonywane są prace na obiekcie budowlanym, gdyż zawiera on niezbędne szczegółowe informacje potrzebne podczas prac.

Wszystkie wymienione projekty dzielą się na projekty branżowe — najczęściej jest to branża architektoniczna, konstrukcyjna, instalacje sanitarne i instalacje elektryczne.

Informacje związane z bezpieczeństwem pożarowym obiektu zawarte są w projekcie budowlanym po trochu w każdej z jego części: projekcie zagospodarowania działki lub terenu, projekcie architektoniczno-budowlanym i projekcie technicznym. Zachodzi tu zależność „od ogółu do szczegółu".

Dla automatyka pożarowego najbardziej interesującym elementem projektu budowlanego jest projekt techniczny. Zawiera on podstawowe informacje pozwalające na realizację systemu automatyki pożarowej w danym budynku. Są to przede wszystkim:

• informacje o podziale na strefy pożarowe oraz strefy dymowe wraz z określeniem sposobu jego wykonania,
• informacje o warunkach i strategii ewakuacji ludzi lub ich uratowania w inny sposób,
• informacje o urządzeniach przeciwpożarowych oraz o innych instalacjach i urządzeniach służących bezpieczeństwu pożarowemu,
• informacje o przyjętych scenariuszach pożarowych,
• informacje o przygotowaniu obiektu budowlanego do prowadzenia działań ratowniczych.

Jeżeli projekt techniczny nie będzie zawierał wystarczających informacji o urządzeniach przeciwpożarowych, konieczne będzie wykonanie dodatkowego projektu urządzenia przeciwpożarowego.

Definicja scenariusza pożarowego

Rozporządzenie (Dz.U. 2023 poz. 1563 §2.4) definiuje scenariusz pożarowy w następujący sposób:

„Scenariusz pożarowy — należy przez to rozumieć opis sekwencji możliwych zdarzeń w czasie pożaru, reprezentatywnego dla danego miejsca jego wystąpienia lub obszaru oddziaływania, w szczególności dla strefy pożarowej lub strefy dymowej, uwzględniający przede wszystkim: a) sposób funkcjonowania urządzeń przeciwpożarowych, innych technicznych środków zabezpieczenia przeciwpożarowego, instalacji i urządzeń użytkowych lub technologicznych oraz ich współdziałanie i oddziaływanie na siebie, b) rozwiązania organizacyjne niezbędne do właściwego funkcjonowania projektowanych zabezpieczeń."

Zarówno projekt budowlany, jak i projekt urządzenia przeciwpożarowego muszą być uzgodnione. Uzgodnienie następuje między projektantem a rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych i polega na:

• konsultacji rozwiązań projektowych w zakresie oceny ich zgodności z wymaganiami ochrony przeciwpożarowej,
• wymianie uwag i stanowisk w zakresie projektowanych technicznych środków zabezpieczenia przeciwpożarowego,
• opracowaniu scenariusza pożarowego dla obiektu budowlanego lub jego części stanowiącej odrębną strefę pożarową.

Rzeczoznawca — opis scenariusza

Rzeczoznawca opracowuje scenariusz pożarowy dla obiektu. Jest to dokument w postaci opisu tekstowego obejmującego różne aspekty projektowanego obiektu. Powinien zawierać podstawowy opis budynku oraz wszelkie dane związane z bezpieczeństwem pożarowym.

Scenariusz obejmuje takie elementy jak:

• ogólna charakterystyka obiektu: lokalizacja, dane techniczne, klasyfikacja wg wysokości, przeznaczenie i sposób użytkowania,
• klasyfikacja pożarowa: klasa odporności pożarowej, kategorie zagrożenia ludzi, gęstości obciążenia ogniowego,
• szacowana maksymalna liczba osób w obiekcie i jego częściach,
• podział na strefy pożarowe,
• instalacje wewnętrzne użytkowe,
• instalacje i urządzenia przeciwpożarowe — podstawowe dane i parametry techniczne,
• możliwe przyczyny powstania pożaru,
• rodzaje alarmów generowanych przez SSP,
• podstawowe procedury postępowania podczas alarmu pożarowego,
• opis sterowania urządzeń przeciwpożarowych i innych w reakcji na alarm pożarowy,
• ewentualne systemy i urządzenia sterowane ręcznie,
• warunki prawidłowego utrzymania systemów.

Które urządzenia powinny być uwzględnione?

Celem ochrony przeciwpożarowej jest spełnienie wymogów podstawowych, czyli umożliwienie bezpiecznej ewakuacji, ograniczenie rozprzestrzeniania się ognia oraz zapewnienie dostępu ekipom ratowniczym. W pierwszej kolejności będą to urządzenia przeciwpożarowe, takie jak: stałe i półstałe urządzenia gaśnicze, systemy sygnalizacji pożarowej, instalacje oświetlenia ewakuacyjnego, hydranty, pompy w pompowniach przeciwpożarowych, przeciwpożarowe klapy odcinające, urządzenia oddymiające, kurtyny dymowe, drzwi i bramy przeciwpożarowe, przeciwpożarowe wyłączniki prądu oraz dźwigi dla ekip ratowniczych.

Należy zwrócić uwagę, że jest to spis otwarty — mogą być więc jeszcze inne systemy i urządzenia pełniące funkcje przeciwpożarowe, niewymienione wprost w tym spisie. Prostym przykładem są dźwigi osobowe — zapewnienie bezpiecznej ewakuacji wymaga wyłączenia możliwości korzystania z dźwigów i jednocześnie sprawdzenia, czy nikt w nich nie pozostał. Często wymaga to sprowadzenia kabin na wybrany poziom i pozostawienia drzwi otwartych.

Podobnie schody i pochylnie ruchome — choć nie są zaliczane do dróg ewakuacyjnych ani nie stanowią urządzenia przeciwpożarowego, są sterowane podczas alarmu pożarowego. W niektórych przypadkach, np. w obiektach metra, mogą być traktowane jako drogi ewakuacyjne.

Przykład opisu scenariusza

Poniżej przykład opisu sterowania w reakcji na alarm pożarowy II stopnia w strefie pożarowej na kondygnacji 2:

• wykrycie pożaru przez SSP (samoczynnie — sygnał z czujki — alarm pożarowy I stopnia), czas 15 s na potwierdzenie alarmu w centrali SSP,
• sprawdzenie, czy alarm jest fałszywy, przez obsługę obiektu — czas na sprawdzenie: 3 minuty od momentu potwierdzenia alarmu,
• w przypadku braku sygnału anulującego następuje alarm pożarowy II stopnia.

W wyniku alarmu pożarowego II stopnia następuje:

• wyłączenie systemów mechanicznej wentylacji bytowej w części nadziemnej budynku,
• zamknięcie przeciwpożarowych klap odcinających na kanałach wentylacji bytowej,
• bezzwłoczne przekazanie sygnału o pożarze do Stanowiska Kierowania Państwowej Straży Pożarnej,
• włączenie systemów wentylacji mechanicznej nadciśnieniowej w obszarze klatek schodowych,
• włączenie wentylacji nadciśnieniowej szybów windowych,
• zjazd wszystkich dźwigów osobowych na poziom ewakuacyjny i zblokowanie drzwi w pozycji otwartej,
• uruchomienie wentylacji pożarowej na korytarzu hotelowym na zagrożonej kondygnacji,
• zamknięcie drzwi dymoszczelnych utrzymywanych w pozycji otwartej przez elektrotrzymacze,
• otwarcie/zwolnienie systemów kontroli dostępu w drzwiach ewakuacyjnych,
• załączenie stroboskopowych sygnalizatorów optycznych na kondygnacji 2,
• wyłączenie systemów rozgłaszania komercyjnego,
• uruchomienie dźwiękowego systemu ostrzegawczego (DSO),
• zatrzymanie drzwi obrotowych wejściowych do budynku.

Projektant — tabela sterowań

Na etapie projektu projektant dokonuje wyboru konkretnych rozwiązań — urządzeń i systemów przeciwpożarowych — pozwalających na spełnienie wymagań odpowiednich przepisów ochrony przeciwpożarowej.

Tabela sterowań to dokument, który w postaci dwuwymiarowej tabeli pokazuje związek konkretnego urządzenia wykonawczego (np. przeciwpożarowej klapy odcinającej) z alarmami pożarowymi w różnych strefach pożarowych i dymowych obiektu. Najczęściej w kolumnach umieszcza się strefy pożarowe, a w wierszach urządzenia. Na przecięciu wiersza i kolumny wpisywany jest stan, jaki urządzenie powinno mieć w reakcji na alarm pożarowy.

Zalety tabeli sterowań:

• w prosty sposób można określić i przedstawić stan urządzeń podczas pożaru,
• tabelę można wydrukować i mieć kopię do prac czy weryfikacji na obiekcie,
• papierowa kopia jest dokumentem, który można opatrzyć podpisem i pieczątką.

Wady tabeli sterowań:

• brak jednego przyjętego standardu przygotowania tabeli,
• tabela odzwierciedla stany statyczne urządzeń (stan spoczynku i stan po wysterowaniu), bez informacji o zależnościach czasowych,
• brak informacji o sposobie przejścia urządzeń z jednego stanu do drugiego,
• brak informacji o sterowaniu odwrotnym (przywracaniu stanu spoczynkowego).

Niemniej tabela sterowań jest punktem wyjścia do pracy nad scenariuszem pożarowym przez automatyka pożarowego.

Automatyk — matryca sterowań

Automatyk pożarowy, otrzymując od projektanta tabelę sterowań, otrzymuje wskazania, jakie stany mają urządzenia i systemy w czasie alarmu pożarowego oraz poza nim.

Pewną analogią może być rozkład jazdy pociągów — podróżny może sprawdzić, że pociąg odjeżdża ze stacji Gdynia Główna o 10:55, a o 21:09 kończy bieg na stacji Zakopane. Ale między tymi godzinami pociąg zatrzymuje się na 38 stacjach, na jednych ma krótki postój, na innych dłuższy, na niektórych musi poczekać na skomunikowanie z innym pociągiem. Wszystko to musi być odpowiednio zaplanowane i zrealizowane.

Podobnie automatyk pożarowy musi na poziomie urządzeń zrealizować założenia scenariusza pożarowego. Jeżeli rzeczoznawca opisał zależności „najpierw uruchamiane jest urządzenie A, następnie po 60 sekundach uruchamiane jest urządzenie B" — tak właśnie należy to zrealizować. Informacji o zależnościach czasowych nie ma w tabeli sterowań — tam oba urządzenia mają wpisane „uruchomione", dlatego tabela sterowań nie może być dokumentem traktowanym jako kompletny opis sterowania.

Automatyk wie, że najpierw klapy muszą się otworzyć lub zamknąć, żeby kanały wentylacyjne były odpowiednio skonfigurowane, a dopiero potem można włączyć wentylatory. Inne działanie może spowodować rozsadzenie kanałów wskutek wzrostu ciśnienia. Na podstawie dokumentacji technicznej klap automatyk stwierdza, że klapy potrzebują np. 30 sekund na otwarcie, i modyfikuje odpowiednio algorytm sterowania.

Dodatkowo automatyk musi uwzględnić ograniczenia techniczne — przede wszystkim w zakresie zasilania urządzeń w energię. W momencie włączenia urządzenia może następować nagły skok w poborze prądu (tzw. udar prądowy), wielokrotnie większy od prądu nominalnego. Jednoczesne włączenie wielu urządzeń może skutkować zadziałaniem zabezpieczeń nadprądowych. Dlatego automatyk musi tak zmodyfikować procedurę, żeby urządzenia uruchamiały się w niewielkich odstępach czasu po sobie.

Sterowanie odwrotne

Przejście urządzeń i systemów ze stanu alarmowania pożarowego do stanu dozorowania czy spoczynku nazywamy sterowaniem odwrotnym. Niekiedy może ono wyglądać podobnie jak sterowanie w reakcji na alarm pożarowy (z odwrotną kolejnością działań), ale często różni się znacząco i automatyk musi te różnice uwzględnić.

Matryca sterowań — realizacja praktyczna

Matryca sterowań to praktyczna realizacja sterowań związanych z przyjętym scenariuszem pożarowym, opisanym w opracowaniu rzeczoznawcy i w tabeli sterowań. Matryca zapisana jest w pamięci nieulotnej urządzeń (central sterujących) na obiekcie.

Jeżeli sterowania wykonywane są przez jedną centralę sterującą — mamy do czynienia z matrycą zintegrowaną. Jeżeli do sterowania wykorzystywane są różne centrale — z matrycą rozproszoną.

Problemem związanym z matrycą sterowań jest trudność dokumentacyjna. Nie wszystkie centrale sterujące pozwalają na zapisanie konfiguracji w postaci dokumentu mogącego podlegać weryfikacji — często jest to plik binarny, weryfikowalny tylko w oprogramowaniu konfiguracyjnym. Są także centrale konfigurowane bezpośrednio przy użyciu klawiatury i wyświetlacza lub nawet na poziomie sprzętu przy użyciu zworek czy przełączników.

Użytkownicy obiektu — instrukcja bezpieczeństwa pożarowego

Na użytkowniku, właścicielu lub zarządcy obiektu ciąży obowiązek opracowania i wdrożenia instrukcji bezpieczeństwa pożarowego zawierającej m.in.:

1. warunki ochrony przeciwpożarowej wynikające z przeznaczenia i sposobu użytkowania obiektu,
2. określenie wyposażenia w wymagane urządzenia przeciwpożarowe i gaśnice,
3. sposoby postępowania na wypadek pożaru i innego zagrożenia,
4. sposoby zabezpieczenia prac niebezpiecznych pod względem pożarowym,
5. warunki i organizację ewakuacji ludzi,
6. sposoby zapoznania użytkowników obiektu z przepisami przeciwpożarowymi,
7. zadania i obowiązki w zakresie ochrony przeciwpożarowej,
8. plany obiektów z uwzględnieniem danych dotyczących stref pożarowych, dróg ewakuacyjnych i lokalizacji urządzeń,
9. wskazanie osób lub podmiotów opracowujących instrukcję.

Instrukcja bezpieczeństwa pożarowego jest w istocie implementacją scenariusza pożarowego na poziomie bieżącego utrzymania obiektu. Główny nacisk położony jest na procedury reakcji na alarm pożarowy, procedury ewakuacji oraz wymogi konserwacji i utrzymania systemów przeciwpożarowych.

Należy pamiętać, że instrukcja bezpieczeństwa pożarowego powinna podlegać ewaluacji i aktualizacji minimum co dwa lata, tak aby odpowiadała bieżącemu stanowi obiektu. Oznacza to, że scenariusz pożarowy nie powstaje raz na zawsze, lecz ewoluuje wraz z obiektem przez cały czas użytkowania.

Nadzorowanie realizacji scenariusza pożarowego

Rozwój technologiczny przynosi nowe narzędzia, które można wykorzystać do poprawy bezpieczeństwa pożarowego obiektów. Takim narzędziem są różnego rodzaju informatyczne platformy programowo-sprzętowe do wizualizacji i sterowania, mogące współpracować z systemami przeciwpożarowymi.

W Polsce tego typu urządzeniami są Systemy Integrujące Urządzenia Przeciwpożarowe (SIUP), składające się z dedykowanego sprzętu (najczęściej komputera przemysłowego) oraz oprogramowania. Wykonywane w architekturze klient-serwer, oprócz urządzenia integrującego posiadają również stanowiska obsługi — stacje robocze.

System integrujący może być wykorzystany do nadzorowania scenariusza pożarowego na wielu etapach życia obiektu budowlanego:

• Podczas budowy i instalacji — pomaga śledzić, czy prawidłowo zaprogramowane są matryce sterowań i czy wszystkie urządzenia reagują na alarm pożarowy zgodnie ze scenariuszem.
• Podczas bieżącej eksploatacji — wspiera nadzór nad konserwacją systemów, monitorując stan i ewentualne uszkodzenia, raportując wykryte błędy oraz nadzorując harmonogram konserwacji.
• Podczas alarmu pożarowego — wskazuje obsłudze czynności do wykonania zgodnie ze scenariuszem, protokołuje ich poprawne lub niepoprawne wykonanie i potwierdza, że scenariusz został zrealizowany prawidłowo.

Na poziomie systemu integrującego może być zaimplementowana instrukcja bezpieczeństwa pożarowego i procedury związane z eksploatacją obiektu oraz reagowaniem na pożar. System może wskazywać obsłudze działania do wykonania lub wymuszać rzetelne wypełnianie procedur.

Podsumowanie

Scenariusz pożarowy dla obiektu budowlanego może być inaczej widziany przez różne osoby — w zależności od tego, czy są uczestnikami procesu budowlanego, czy uczestniczą w realizacji, czy są użytkownikami obiektu. Dlatego scenariusz może być opisany w różny sposób:

• opis opracowany przez rzeczoznawcę ds. przeciwpożarowych,
• tabela sterowań przygotowana przez projektanta,
• matryca sterowań zrealizowana przez automatyka pożarowego,
• instrukcja bezpieczeństwa pożarowego wdrożona przez użytkownika obiektu.

Sposób opisania scenariusza może być bardziej ogólny, ale obejmujący całość bezpieczeństwa pożarowego obiektu, lub skupiać się na szczegółach pozwalających dokładnie i niezawodnie spełnić wymogi bezpieczeństwa oraz wymogi techniczne. W praktyce żaden ze sposobów nie jest w pełni kompletny i wyczerpujący, ale są one komplementarne i wzajemnie się uzupełniające — dopiero razem tworzą całość w pełni opisującą scenariusz pożarowy obiektu.